gebouw

kerktoren

De Oude Kerk (1306) is het oudste gebouw van Amsterdam. Door de eeuwen heen groeide de kerk uit van houtenkapel tot omvangrijke hallenkerk. De Oude Kerk behoort tot de top 100 Nederlandse Rijksmonumenten en is aangemerkt als Europees monument.

De kerk werd in 1306 door de bisschop van Utrecht gewijd als Rooms Katholieke kerk en gedoopt tot Sint Nicolaaskerk. Sint Nicolaas is de beschermheer van de stad Amsterdam alsook de beschermheilige van zeevaarders en prostituees. In 1587 transformeerde de kerk in een Protestantse kerk en werd zij omgedoopt tot ‘Oude Kerk’. De Rooms Katholieke kerkgemeente verhuisde naar de schuilkerk, nu bekend als Museum Ons’ Lieve Heer Op Solder. Toen de Rooms Katholieken weer kerken mochten bouwen, verrees een nieuwe Sint Nicolaas basiliek tegenover het Centraal Station. In 1951 werd het kerkgebouw door de Protestantse Kerk overgedragen aan Stichting de Oude Kerk. De Oude Kerk functioneert momenteel als godshuis en museum en vormt een ontmoetingsplek voor mensen met uiteenlopende culturen, interesses en achtergronden.

Het gebouw wordt onder toezicht van Bureau Monumenten en Archeologie en de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed behouden. Een meerjarig onderhoudsplan alsmede incidentele restauraties zorgen ervoor dat de Oude Kerk door onze organisatie ook voor toekomstige generaties behouden blijft. Lees hier meer over actuele restauraties.

geschiedenis

pilaar

Waar de Amstel in het IJ uitmondde, wierp de rivier vroeger oeverwallen van klei op: de wallen. Hier bouwden de eerste bewoners in de 13e eeuw een kapelletje op een terp die ook als begraafplaats dienst deed. Dit kerkje groeide in de opvolgende eeuwen uit tot een van de meest imposante monumenten van Amsterdam.

sint nicolaas wordt oude kerk
Op 17 september 1306 wijdde de Bisschop van Utrecht de kerk tot Sint Nicolaas. Daarmee kreeg het de naam van deze beschermheilige van de zeelieden. Zo’n honderd jaar later verrees er vanwege het groeiende aantal Amsterdammers een nieuwe kerk aan de Dam: De Nieuwe Kerk. De Sint-Nicolaaskerk werd daarmee in de volksmond de Oude Kerk genoemd.
In de loop der eeuwen is het gebouw steeds uitgebreid, onder meer in 1552 met de Mariakapel waar zich nu nog de gebrandschilderde ramen bevinden.

van katholiek naar protestant
Het interieur van de Oude Kerk weerspiegelt de ingrijpende en revolutionaire omwenteling van een katholieke naar protestantse kerk. Hiermee is de Oude Kerk een van de belangrijkste monumenten van Nederland en Europa. Tijdens de Beeldenstorm en de latere Alteratie werden beelden kapotgeslagen, altaren verwijderd, muurschilderingen overgeschilderd en het ceremonieel zilver geroofd of omgesmolten. Het koorhek is getuige van deze historische gebeurtenis. Het luidt: ‘Het misbruik, in godes kerk allengskens ingebracht, is hier weer afgedaan in het jaar zeventig en acht’. In de kerk werd voortgaan gepreekt, de mis was verleden tijd. Tot op de dag van vandaag is de Oude Kerk op zondagochtend in gebruik voor de protestantse eredienst.

plek van herinneren en vereren
De Oude Kerk telt ongeveer 12.000 graven onder haar ca. 2200 grafstenen. Een bij velen bekend graf is dat van Saskia van Uylenburgh (1612-1642), begraven in graf nr. 29. Daarnaast herinneren grafmonumenten betekenisvolle historische personen. Jacob van Heemskerck bijvoorbeeld, de admiraal die in 1607 bij Gibraltar het leven liet in een zeeslag met de Spaanse vloot; ondanks Heemskercks sneuvelen, wonnen zijn schepen het gevecht. Op dit soort grafmonumenten kwamen in de 17e eeuw al toeristen af. Een ander voorbeeld van herinneren is het gebrandschilderde raam waarop de Vrede van Munster werd herdacht, de vrede die Nederland in 1648 officieel tot een onafhankelijke staat maakte.

meer dan alleen kerk
De Oude Kerk was en is nooit enkel een kerk maar speelt voortdurend een rol in het stedelijk leven. Vissers boetten er eertijds hun netten en repareerden hun zeilen, er werd handel gedreven en er werden concerten gegeven. Kortom, het was en is naast kerk ook een levendige ontmoetingsplek.

koloniale geschiedenis
De slavernij in de Nederlandse koloniale periode vond plaats van 1528 tot 1873 en vormt een onlosmakelijk deel van onze geschiedenis. Het was een periode waarin mensen als bezit in handen waren van de WIC (West-Indische Compagnie) en de VOC (Oost-Indische Compagnie). De overheersing trof mensen uit Afrika, Zuid-Amerika en Azië toen en nog vele generaties daarna. In deze periode van onderdrukking werd de Oude Kerk uitgebreid, verfraaid, onderhouden, ook met baten uit de koloniale handel. Mensen die direct of indirect deel uitmaakten van de koloniale overheersing en slavenhandel werden hier eervol getrouwd, gedoopt en begraven; ondanks het feit dat zij actief deelnamen aan de schending van de meest basale mensenrechten. Onder de 22.000 Amsterdammers die hier begraven liggen, hebben we tot nu toe één tot slaaf gemaakte man geteld; Jacob Beeldsnyder. In de gebrandschilderde ramen, op de grafstenen en op beschilderde panelen vind je nog steeds de namen en wapenschilden van families die in een aantal gevallen ook met slavernij en uitbuiting te maken hebben gehad. De vraag die wij ons nu stellen is: hoe gaan we om met dit deel van het verleden van de Oude Kerk, dat zo onlosmakelijk verbonden is met slavernij en kolonialisme? Het oudste gebouw van Amsterdam kan en zal, door het bestaan van dit spanningsvolle verleden, bijdragen aan het onderwerp van onderzoek en bezinning over de pijnlijke kanten van deze geschiedenis.

archief

dak-oudekerk

De kern van de Oude Kerk is vanzelfsprekend het gebouw zelf, naast het interieur en de verzameling schilderijen, objecten en meubels. De vele graven en grafmonumenten maken ook deel uit van het interieur, welke bestaat uit zo’n 2500 objecten van de 15e tot de 21ste eeuw.

Uit de Middeleeuwen dateren het koorhek met de koorbanken, de talrijke schalkbeelden, gewelfschotels en plafondschilderingen. Later werd daar de Protestantse inrichting aan toegevoegd: de preekkerk met preekstoel, pilaarbanken en bankenblokken.

Een bij velen bekend graf is dat van Saskia van Uylenburgh (1612-1642), begraven in graf nr. 29. Daarnaast herinneren grafmonumenten betekenisvolle historische personen. Jacob van Heemskerck bijvoorbeeld, de admiraal die in 1607 bij Gibraltar het leven liet in een zeeslag met de Spaanse vloot; ondanks Heemskercks sneuvelen, wonnen zijn schepen het gevecht. Op dit soort grafmonumenten kwamen in de 17e eeuw al toeristen af.  

immaterieel
De tijdelijke projecten die kunstenaars hier realiseren, concerten die er plaatsvinden, performances en de beelden, teksten en herinneringen die deze interventies opleveren behoren ook bij de plek. Ze tellen op bij het immateriële, niet tastbare deel ervan, zoals ook ritueel-liturgische onderdelen van de vieringen die tot op de dag van vandaag plaatsvinden in de Oude Kerk.

archief online

 

glas-in-lood

Bekijk het archief