hoogtepunten oude kerk


In het monumentale gebouw ontdek je zeven eeuwen (stads)geschiedenis en kijk je door de ogen van kunstenaars van vroeger en nu naar de wereld om ons heen. Hieronder vind je enkele hoogtepunten van de architectuur en bijzondere kunstwerken uit onze collectie. Bezoek de Oude Kerk en open de deuren van de zijruimtes en kom met de gratis audiotour nog meer te weten over de rijke geschiedenis van de Oude Kerk.

de twee orgels
De Oude Kerk kent een lange orgeltraditie. Al in de 15e eeuw hing tegen de westwand van het schip (de torenmuur) een orgel waarop de beroemde Nederlandse componist Jan Pieterszoon Sweelinck heel wat jaren heeft gespeeld. Nu heeft de Oude Kerk twee monumentale orgels en een klein Italiaans orgel (en een kistorgel), die allen tijdens concerten en kerkdiensten te horen zijn. Aan de westzijde neemt het Vater-Müller-orgel (1726/1742) een prominente plaats in, aan de noordzijde van de kerk bevindt zich het Transeptorgel, gebouwd door de firma Ahrend (1965), dat een middentoonstemming heeft. Kom de orgels bewonderen tijdens een bezoek aan de kerk of beluisteren in een van de komende edities van het muziekprogramma Silence, Monuments of Playing the Cathedral.

emanuel de witte in de kerkmeesterskamer
Dit bijzondere schilderij van het interieur van de Oude Kerk is gemaakt door de bekende Nederlandse schilder Emanuel de Witte (Alkmaar 1617 – Amsterdam 1692) in de periode 1650-1675. Op het schilderij is het middenschip van de kerk zichtbaar, gezien vanaf de westkant.
De Witte specialiseerde zich in het schilderen van kerkinterieurs waarbij hij als geen ander wist te spelen met het zonlicht dat door hoge kerkramen naar binnen valt en op zuilen en wanden reflecteert. De Oude Kerk schilderde hij veelvuldig, en niet altijd naar waarheid. Hij interpreteerde het interieur vrijelijk als dat volgens hem een mooier beeld opleverde. Dit schilderij is te zien in de kerkmeesterskamer, een van de zijruimtes van de Oude Kerk.

glas-in-loodramen
Hoewel de Beeldenstorm van 1566 de Oude Kerk bijna volledig ontsierde, is een aantal glas-in lood ramen bewaard gebleven, bijvoorbeeld dit venster uit de Mariakapel waarop bijbelse voorstellingen zijn afgebeeld. Brandschilderen is een vorm van glaskunst. In de Middeleeuwen werden de ramen van kerken helemaal of deels voorzien van gebrandschilderd glas wat bij elkaar gehouden werd in loden strips. Het licht viel daardoor in allerlei sprankelende kleuren de kerkruimte binnen. De Oude Kerk had in totaal 33 glas-in-loodramen, het merendeel uit de vijftiende eeuw en de zestiende eeuw, vier uit de zeventiende eeuw en een uit de achttiende eeuw. De ramen in de Mariakapel zijn de oudste, zij het in gewijzigde en sterk gerestaureerde vorm. Op een zonnige dag zijn de glas-in-loodramen extra mooi om te komen bewonderen!

de koorbanken en misericordes
In het hoogkoor van de Oude Kerk bevinden zich bijzondere houten koorbanken in laat-gotische stijl, naar schatting rond 1500 gemaakt. De bank aan de noordzijde bestaat uit vijftien zitplaatsen, de bank aan de zuidzijde uit eenentwintig. De zitplaatsen worden gescheiden door tussenschotten en leuningen. Aan de onderkant van de opklapbare zittingen bevinden zich misericordes, in hout gesneden figuren. De misericordes boden steun aan personen die lange tijd moesten staan en beelden stuk voor stuk humoristische scènes af. Zo is er de misericorde van twee mannen met manden waarvan de een de ander een klap verkoopt met zijn mand; de dubbele kop met gemeenschappelijke mond en een gemeenschappelijk oog en de uitsnede van de man die munten uitpoept.

spiegelkamer (in restauratie)
Wie in de spiegelkamer staat, bevindt zich in een veelkleurig achttiende-eeuws schilderij vol bloemen en vogels. Het is een van de meest elegante zijruimtes van de Oude kerk. Het bont beschilderde behang bedekt nagenoeg alle wanden en deuren. De spiegelkamer heeft door de tijd heen verschillende functies gekend. Voor de zestiende eeuw was het onderdeel van de sacristie en later was het de plek waar de commissarissen van huwelijkse zaken kantoor hielden. In die periode ging onder andere Rembrandt van Rijn er samen met Saskia van Uylenburgh in ondertrouw. De kamer is net als de kerkruimte een mengeling van elementen uit verschillende tijdperken die nooit tegelijkertijd hebben bestaan. Het behang van de spiegelkamer wordt op dit moment gerestaureerd en is beperkt toegankelijk. Wil je meer weten over de restauratie klik hier.

de graven van saskia en sweelinck
De kern van de Oude Kerk is vanzelfsprekend het gebouw zelf, naast het interieur en de verzameling schilderijen, objecten en meubels. De vele graven en grafmonumenten maken ook deel uit van het interieur. Een bij velen bekend graf is dat van Saskia van Uylenburgh (1612-1642), begraven in graf nummer 29. Enkele jaren daarvoor trouwde Van Uylenburgh met ’s lands beroemdste schilder Rembrandt van Rijn, ze tekenden hun ondertrouwakte in de spiegelkamer een van de zijruimtes van de Oude Kerk.

Het najaar van 2021 markeerde de vierhonderdste sterfdag van Jan Pieterszoon Sweelinck (1562-1621), een van de grootste componisten die Nederland heeft gekend. Sweelink ligt in de Oude Kerk begraven, in graf nummer 99. Tijdens zijn leven was Sweelinck organist van de Oude Kerk en de spil in het Amsterdamse muziekleven. Jonge organisten uit heel Europa kwamen naar Amsterdam om les van hem te krijgen en hij oefende een grote invloed uit op de muziek van tijdgenoten en componisten na hem. Sweelinck bespeelde bijna dagelijks het orgel van de Oude Kerk. Daarmee stond hij in de zestiende eeuw aan de wieg van de eerste, publiek toegankelijke concerten. Vandaag de dag klinkt zijn muziek nog steeds in de Oude Kerk in een van onze muziekseries.

anastasis: het rode raam in de heilig grafkapel
In 2018 werd het werk Anastasis van Giorgio Andreotta Calò in de Heilig Grafkapel geplaatst. De installatie bestaat uit een mondgeblazen rood glas-in-lood raam dat een venster uit 1959 vervangt. Het werk van Calò staat stil bij de katholieke oorsprong van de Oude Kerk. Door in de Heilig Grafkapel een rood venster aan te brengen biedt Andreotta Calò een nieuw inzicht in deze geschiedenis. Met het rode licht brengt Calò de rooms-katholieke beeldtaal terug in het gebouw en reflecteert hij op de Beeldenstorm van 1566 en de revolutie in het religieuze denken. De kapel werd in 1515 gebouwd als ‘prope sepulchrum domini’ (het graf van Christus), gemodelleerd naar de Heilig Grafkerk in Jeruzalem. Ook daar brandt rood licht; er wordt gewaakt bij het graf van Christus.

mischa de ridder in de kerkmeesterskamer
Kunstenaar Misha de Ridder (1971) kreeg in 2019 de sleutel van de Oude Kerk: een jaar lang had hij dag en nacht toegang om er te fotograferen. Hij bracht details van de kerk in beeld waar het licht vrij spel heeft: pilaren, muren, nissen. De foto’s zijn zo haarscherp, dat de meest minuscule details zichtbaar zijn. Je kunt de haren van schilderskwasten zien zitten, de afgebladderde onregelmatigheden en stofdeeltjes in het stucwerk. Sommige beelden zijn haast abstract: er is zo ver ingezoomd dat je het detail moeilijk kunt terugplaatsen in de context. Een van de foto’s is te bewonderen in de Kerkmeesterskamer in de Oude Kerk. Kan jij achterhalen waar in de kerk deze foto genomen is?

iswanto hartono
In het kader van het Europalia Indonesia ontwikkelde kunstenaar Iswanto Hartono in 2017 een serie nieuwe werken voor de Oude Kerk. Daarin legde hij een verbinding tussen de geschiedenis van de Oude Kerk en het koloniaal verleden van Indonesië, vanuit een antropologisch en archeologisch perspectief. Een van de werken maakt nu deel uit van de vaste collectie van de Oude Kerk. Het werk stelt een kaars voor in de vorm van een witte overheerser. Een kaars smelt langzaam wanneer je hem aansteekt. Het was de bedoeling dat dit werk, net als het andere werk uit de tentoonstelling, volledig zou vergaan, zoals bepaalde culturen en tradities in Indonesië vanwege Nederlandse kolonisatie verdwenen zijn. Dat enkel het hoofd en niet het lichaam van de figuur is gesmolten, maakt het idee achter de tentoonstelling van Iswant Hartono duidelijk zichtbaar. Het werk is vandaag de dag te zien in de doopkapel.