sublieme schoonheid Ι sublieme duurzaamheid


‘Sublieme schoonheid | sublieme duurzaamheid. Oproep voor het verduurzamen van iconische stadskerken’. Onder die titel schreven de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed en de Rijksbouwmeester afgelopen voorjaar een prijsvraag uit. Teams van professionals uit de ontwerpdiscipline, de duurzaamheid- en de erfgoedexpertise werden uitgedaagd om een ontwerp te bedenken voor nog niet bestaande oplossingen die bijdragen aan de verduurzaming van iconische stadskerken waarin sublieme schoonheid en sublieme duurzaamheid met elkaar worden verbonden.

presentatie
Vorige week tijdens de Dutch Design Week presenteerde de prijswinnende onderzoeksteams ideeën voor een duurzame toekomst van kerkgebouwen. Voor de Oude Kerk werd het thema ‘Energiekoppelingen: opvang, energieopwekking en -uitwisseling’ gekozen. De vraag: kan een kerk zelf een energiebron worden of participeren in een groter stedelijk netwerk van verduurzaming? Een multidisciplinair onderzoeksteam (bestaande uit ingenieursbureau ABT, Obscura en Lesia Topolnyk) ontwierp een verduurzamingsconcept waarin ze poëzie en techniek met elkaar verbinden.

motivering ontwerp
De verduurzaming van de iconische kerken van Nederland vraagt om oplossingen die voorbij de functionele eisen gaan om energiezuiniger te worden. Het vraagt voor een dynamisch ontwerp dat inspeelt op de wensen en ambities van de kerkeigenaren, het gebruik, de monumentale waarden en dit koppelt aan huidige sociaal-maatschappelijke vraagstukken. We stellen ons voor hoe de monumentale stadskerken van Nederland zelf een energiebron kunnen worden en onderdeel zijn van een groter stedelijk netwerk van verduurzaming.

Met het ontwerp van het sublieme paviljoen transformeert de kerk in een metabolische bron. De kerk wordt een bron van continue uitwisseling stromen die vanuit haar interieur tot op stedelijk niveau reikt. De kerk als bron voor energie, water, temperatuurwisseling, schone lucht, voedsel, activiteiten, recreatie, en inspiratie. Maar ook een bron van maatschappelijke en lokale regeneratie, een plaats voor ontmoeting en ontdekking.

Om onze ambities te realiseren op een manier die het bestaande erfgoed respecteert en waardeert zien we de noodzaak om de kerken uit te breiden met een nieuw volume. Het concept van een serre aan de zuidzijde van de kerk geeft ons de mogelijkheid om dit waar te maken. Een semi-doorzichtige ruimte met een kenmerkend eigen klimaat, die een bijdrage levert aan het binnenklimaat van de kerk, een bron is van voedsel en energie en onderdeel is van het watermanagement systeem.

De architectuur en ruimtelijke taal van het paviljoen is per kerk onderzocht in de relatie tussen vorm, schaal, beleving en ligging ten opzichte van de kerk(en). Zo komen we uit op drie kerken met drie unieke uitwerkingen.

Karakteristieke architectonische elementen – zoals de kapellen, de kerktoren, of de zijbeuken – vormt de iconische vormentaal van het paviljoen. De verhoudingen respecteren het bestaande erfgoed waardoor er een totale harmonische ensemble ontstaat.

Het paviljoen is in lagen opgebouwd. Het bestaat uit een transparante binnenkern (sociale ruimte) met daaromheen een transparante huls. De huls beschermt de kern voor extreme weersomstandigheden. In de zomer wordt uit deze tussenruimte (klimaat ruimte) warmte geoogst voor koude dagen. In deze klimaatruimte groeien planten voor voedsel en en wordt lucht gezuiverd.

De twee transparante lagen worden voorzien van innovatieve materialen en technieken die meedoen in het regelen van het comfort en energieproductie. Hemelwater wordt opgevangen en opgeslagen in of onder het paviljoen. Warmtepompen en luchtbehandelingsinstallaties krijgen ook een plek in het paviljoen. Bouwmaterialen met een lage ecologische voetafdruk (minimalisatie materialen en circulair hergebruik)  worden gebruikt. De daken van de kerken worden voorzien van een leisteen pv, niet te onderscheiden van traditionele leisteen, die de uitbreiding energieneutraal maakt. De essentie van het sublieme paviljoen is vastgelegd in deze werking – en komt terug in alle paviljoenen in alle kerken.

Binnen in de kerken worden deze stromen en processen op zichtbaar en tastbaar gemaakt door middel van een (kunst)installatie, een kroonluchter of nieuwe uitzicht platforms die gevoed worden door het paviljoen. Hiermee ontstaat er een poëtische manifestatie van de relatie tussen het paviljoen en de kerk, tussen techniek en erfgoed, vernieuwing en traditie. Het is een manifestatie van de sublieme schoonheid in sublieme duurzaamheid.

Wil je nog meer te weten komen over dit ontwerpvoorstel of lezen over de andere toekomstvisies downland dan het Magazine Sublieme Schoonheid | Sublieme Duurzaamheid op www.cultureelerfgoed.nl.