Rondje om de kerk


Loop tijdens het buurtfestival een rondje om de kerk en ontdek zo het oudste gebouw (*1306) van Amsterdam en een van de jongste kunstinstellingen (*2014) van de stad. De wandeling begint en eindigt bij de toren. Je loopt vanaf dit punt met de klok mee om de kerk heen.

1. De toren
De toren is afgelopen jaar door de Gemeente Amsterdam gerestaureerd. Sinds de Napoleontische Tijd (1795) zijn kerktorens overheidsbezit vanwege hun strategische en publieke belang. Zo zijn torens een ideale uitkijkpost en bepalen de klokken al eeuwen het ritme van de stad. Ze fungeren, zoals historicus Johan Huizinga eens beschreef, ‘als waarschuwende goede geesten, die met bekende stem dan rouw, dan blijdschap, dan rust, dan onrust kondigden, dan opriepen, dan vermaanden.’ De enige overgebleven getuige uit die tijd is een klok uit de 15e eeuw, die sinds jaar en dag boven in de torenspits hangt. Dit is waarschijnlijk de alarmklok geweest.

Door de tijd heen had de kerktoren verschillende gedaanten. Nadat omstreeks 1306 een stenen zaalkerk de houten kapel verving, werd in 1325 ook een kerktoren opgeleverd die bijna de helft zo hoog was als de huidige. In 1510 werd deze verrijkt met luidklokken, om een halve eeuw later te worden verhoogd. Dit was onder andere nodig omdat vanwege de verhoging van het kerkgebouw aan één zijde de klokken minder goed hoorbaar waren. Daarnaast was door de verhoging van het middenschip de toren visueel in de verdrukking gekomen. De stad had behoefte aan een hoog herkenningspunt dat in de wijde omtrek zichtbaar was. In de jaren 30 van de achttiende eeuw kreeg de toren haar huidige vorm. Het huidige Vater-Müllerorgel dat uit 1742 dateert, werd in 2019 na een grondige restauratie weer in gebruik genomen met concerten van onder meer Philip Glass en Nicolas Jaar. Momenteel is het zorgvuldig ingepakt als bescherming tegen bouwstof van de torenrestauratie.

In de toren bevindt zich naast de luidklokken een carillon. In 1942 werden alle bronzen klokken door de bezetter gevorderd, maar de klokken van de Oude Kerk werden gered. In 1982 kregen zij de bijnamen Geloof, Hoop, Liefde en Vrijheid. Het carillon bestaat uit maar liefst 47 klokken, waarvan 35 Hermony klokken. De opdracht hiertoe werd in 1658 gegeven door het stadsbestuur van Amsterdam. Daarnaast werden in 1659 vier luidklokken door Francois Hermony gegoten waarvan de grootste en kleinste klok nog in de toren hangen. De grootste luidklok weegt 3700 kilogram en is daarmee de zwaarste luidklok in Amsterdam. De vier klokken vormen tezamen het akkoord do-mi-sol-do met grondtoon BB.

2. Oudekerksplein nummer 13
Hier woonde van 1666 tot 1685 de muzikant Salomon Verbeeck. Hij was ook beiaardier van de Oudekerkstoren. Momenteel vind je hier de kantoren van de Oudekerkgemeente. Elke zondag van 11 tot 12 komt deze gemeenschap samen in de Oude Kerk voor de Protestantse eredienst. Zij houden, zoals men zelf zegt, de kerkelijke lofzang hier gaande sinds 1578.

3. Heilig graf
Loop langs de hoge kerkmuren tot aan de Heilig Grafkapel. In het venster van deze kapel is in 2018 een rood, mondgeblazen glas-in-lood geplaatst. Een werk van de Italiaanse kunstenaar Giorgio Andreotta Calò (1979) waarmee hij de rooms-katholieke beeldtaal terugbrengt in de in 1515 gebouwde kapel. Met Anastasis benadrukt hij de leegte die ontstond na de Beeldenstorm (1566), toen de in de ruimte aanwezige beeldengroep met Christus’ kruisafname hier werd vernield en later tijdens de Alteratie (1578) werd verwijderd. Het raam markeert de ommekeer in religieus denken. Ook noemden sekswerkers het raam ‘misschien wel de laatste herinnering aan onze aanwezigheid in de buurt’ – het beroep staat onder druk in de binnenstad.

4. Collegekamer
Iets verderop, tegenover het café met de naam Quartier Putain, vind je de Collegekamer. Het dak van deze uitbouw maakte oorspronkelijk deel uit van de toegang tot de in 1555 voltooide Mariakapel. In 1571 werd tegen de westmuur van deze kapel een nieuwe ruimte gebouwd; de Collegekamer van het Onze Lieve Vrouwe-gilde. De gevelsteen – die dus eerst te zien was aan de buitenmuur van de Mariakapel – werd in 1571 herplaatst. Erboven, rechts voor een lessenaar, zie je een knielende Maria. In het midden een vaas met lelies. De lelie symboliseert Maria’s zuiverheid. De aartsengel Gabriël draagt een slangenstaaf die symbool staat voor eenheid die bereikt wordt door verzoening van hemel en aarde. Het Bijbelse tafereel dat wordt uitgebeeld staat bekend als de ‘annunciatie’: het moment dat Maria de boodschap krijgt dat zij een zoon ter wereld zal brengen met de naam Jezus. In september 2000 werd het geheel in opdracht van de VVAG gerestaureerd en opnieuw ingekleurd.

5. Glas-in-lood venster Mariakapel
De hoge vensters boven deze kapel zijn in 1566 door twee vermaarde glazeniers gemaakt, de gebroeders Crabeth. Momenteel worden deze glas-in-lood ramen gerestaureerd. Omdat de kerk op deze plek verzakt, braken de kleine ruiten. De oplossing is vensterglas met als voorzetraam aan de binnenzijde het originele glas, zodat het niet meer te lijden heeft van onvermijdelijke verzakkingen. Het raam laat het sterfbed van Maria zien. De tekening van het ontwerp van dit glas-in-lood raam, in bruin, grijs en rood, vind je in het Rijksmuseum. Het sterfbed van Maria is een verhaal dat niet in de bijbel staat. Daarom noemen we het apocrief, ofwel ‘verborgen’. Dit verhaal werd als niet heilig of authentiek beschouwd.

6. Oudezijdsvoorburgwal 72
De aanpalende panden worden verhuurd als woning, winkel of kantoorruimte. Zo vind je aan de Oudezijds Voorburgwal het atelier van Bonne Suits. ‘Stijlgoeroe’ Bonne ontdekte dat er iets miste in de kledingkast van ons allemaal: een pak dat draagbaar is ongeacht leeftijd, gender en achtergrond. Mensen van over de hele wereld lopen inmiddels in een bonne-suit uit Amsterdam.

7. Oudekerksplein 27
Loop je verder door langs de gracht dan kom je bij een hek. Pakweg acht jaar geleden was de tuin binnen dit hek niet toegankelijk. Maar toen Job en Anne er de Koffieschenkerij vestigden besloot de Gemeenteraad op advies van de buurtbewoners toestemming te geven om het hekje naar de Koffieschenkerij te openen. Een van de meest intieme tuinen van Amsterdam is zo toegankelijk geworden voor iedereen.

8. Oudekerksplein 25
In sommige van de pittoreske woonhuizen wonen studenten van de Rijksakademie van Beeldende Kunsten. In het huisje met de groene luiken woonde 40 jaar lang Gerda. Zij hield de archieven van graven bij, die je in de Oude Kerk vindt. In totaal 2000 grafstenen en daaronder meer dan 20.000 Amsterdammers. Als markante buurtbewoner werd zij, in de negentig, in 2018 vanuit dit huisje naar haar graf gedragen.

9. Oudekerksplein 23
Op nummer 23 vind je de kantoren van de Oude Kerk, deze stichting zorgt sinds 1955 voor het beheer van het oudste monument van de stad en ontwikkelt de programmering met nieuwe kunst. Sinds een aantal jaar realiseert zij omvangrijke kunstprojecten waarbij kunstenaars en musici werk maken speciaal voor het gebouw. Onderdeel van de programmering is onder andere de concertserie Silence, iedere eerste vrijdag van de maand om 8 a.m. Er werken ongeveer dertig mensen bij de Oude Kerk. Sommigen zitten op de houten zolder, anderen in de kamers van deze voormalige kosterswoning.

10. Op het plein
Je slaat opnieuw de hoek om. Het standbeeld ‘Belle’, geplaatst in 2007 en gemaakt door kunstenaar Els Rijerse (1949), toont een vrouw in een deurpost bovenaan een trapje. Het zou het eerste standbeeld ter wereld zijn voor een prostituee, geplaatst door het verderop gelegen PIC (Prostitutie Informatie Centrum). In 2019 zorgde de Britse kunstenaar en activist Jimini Hignett voor enige ophef rondom het beeld. Als onderdeel van een tentoonstelling in het Amsterdam Museum wilde zij een houten versie van het beeld toevoegen gecombineerd met een video van mensen die in het houten beeld hun naam kerven. Naar de mening van Hignett toont ‘Belle’ een geromantiseerd beeld van sekswerkers die gelukkig en onafhankelijk zouden zijn, terwijl ze in haar ogen worden geconfronteerd met veel geweld. Het PIC was echter van mening dat het gebruik van het houten beeld en de uitnodiging om hierin te ‘krassen’ juist zou kunnen leiden tot meer geweld tegen sekswerkers. Naar aanleiding van de kritiek besloot Hignett haar houten beeld en de video-installatie terug te trekken uit de tentoonstelling.

11. Bomen 
Een zomerstorm velde in de nacht van 5 op 6 juni 2019 een vijftal beeldbepalende bomen op het Oudekerksplein, waaronder een Hollandse iep. De monumentale bomen stonden in sommige gevallen al honderden jaren, beschut tussen de eeuwenoude panden en de luwte van de kerk. De bomen worden gemist op het nu kaal ogende plein. De open, ronde plekken markeren de plaats waar de bomen gestaan hebben. Na de restauratie van de toren keren nieuwe bomen terug op het plein.

En zo ben je weer terug bij de toren.