"HET IS OOK MIJN ERFGOED"

Esther Graftdijk Nieuws


Is het een kerk, of een kunstinstituut? Een museum of muziekhal? Onder het dak van het oudste gebouw in Amsterdam komen veel functies samen. Een gebouw dat gebouwd werd als kerk, uiteraard, en na zevenhonderd jaar nog altijd als geloofshuis actief is, maar daarnaast ook als muziektempel en een plek waar kunst en erfgoed samenkomen.

Maar van wie is het gebouw; op papier, maar ook gevoelsmatig? Hoe vullen alle functies elkaar aan, en zitten ze elkaar ook soms in de weg? Moet kunst in de kerk überhaupt mogen? En zo ja, moet die dan qua omvang, impact, gedachtengoed, aan banden worden gelegd?

Eigenaar
Naar aanleiding van de huidige tentoonstelling Poems for Earthlings is er (wederom) een hooggespannen discussie ontstaan over kunst in de kerk. Een discussie waar helaas meningen en aannames als feiten worden gebracht, maar ook een discussie waarin elke betrokkene vanuit zijn hart spreekt; vanuit een sterke verbondenheid met de Oude Kerk. Want Stichting Oude Kerk mag de officiële eigenaar en beheerder zijn van het gebouw, een plek als de Oude Kerk heeft vele onofficiële eigenaren. Het was altijd al, en moet ook altijd blijven: een gebouw voor alle Amsterdammers. En voor iedereen die zich tijdelijk thuis wil voelen in Amsterdam, in de buurt, op deze plek.

Oude Kerk in een notendop
De Oude Kerk wordt beheerd door een stichting, de Oude Kerk. De website waar je dit op leest is van die organisatie. De Oude Kerk draagt dagelijks zorg voor het gebouw, voor behoud (kosten onderhoud: gemiddeld 600.000 euro per jaar), zet funding op poten voor grootschalige restauraties (bijvoorbeeld van het Vater-Müller orgel, kosten: 1,6 miljoen euro), en verzorgt het programma waarmee Oude Kerk een breed publiek aanspreekt en zo ook in de toekomst relevant blijft als werelds gebouw in de stad. Een programma waarin de rol van een monument als dit, toen, en in de wereld van nu, op een spannende manier samenkomen. Want met een afname van het aantal kerkgangers kan het gebouw niet overleven door alleen in de rol van geloofshuis te functioneren. Toeristen weten de Oude Kerk te vinden als ‘oldest building of Amsterdam’, maar het zijn hedendaagse kunst en muziek die in toenemende mate ook door anderen in Amsterdam en omstreken worden ontdekt.

Bezoekers
Kunstliefhebbers, studenten, toevallige passanten, vrienden van vrienden die aanraden ‘eens een concert of tentoonstelling bij te wonen’, muziekkenners; zij leren via kunst en muziek, (die altijd in relatie staan tot de geest van de plek – genius loci), de Oude Kerk kennen als ook hun plek. Ruim 80% van onze inkomsten genereren wij als stichting zelf, en het grootste deel komt binnen via deze bezoekers. Als organisatie houden we de kerk draaiende, actueel en levendig; van maatschappelijk belang.

“Je hebt er anders niet zoveel te zoeken, he, op de Wallen?” “De Wallen is een gebied dat ik normaliter liever vermijd.” “Ik woon al 15 jaar in Amsterdam, maar nu is de eerste keer dat ik de kerk bezoek.”

Kunstinstallaties
Als onderdeel van het kunstprogramma nodigt de Oude Kerk een aantal maal per jaar een kunstenaar uit om zijn/haar blik te werpen op het monument en haar context. Altijd is het monument de inspiratiebron, en proberen de kunstenaars tot haar kern te komen. De immateriële waarden van het gebouw, haar betekenis vroeger en nu, en de culturele positie die ze inneemt. Dat is het materiaal waar elke kunstenaar die wij uitnodigen mee werkt. Kan het dus op een andere plek bestaan? Nee. “Het kunstwerk is gemaakt voor deze kerk; de nieuwe manier waarop we de kerk ervaren, ís het kunstwerk”, zoals Nina Weijers onlangs in De Groene Amsterdammer over kunst in de Oude Kerk schreef.

De ruimte, de locatie, het licht, de geschiedenis; dit zijn de ingrediënten waarmee elke kunstenaar zijn of haar reflectie op de Oude Kerk tot stand brengt. Dat de maker van de huidige kunstinstallatie Poems for Earthlings, Adrián Villar Rojas, dus koos om pilaren te omringen met zandzakken en de ramen af te dekken met matrassen, komt voort uit zijn diepgravend onderzoek naar de immateriële kernwaarden en geschiedenis van de Oude Kerk. Onder andere dat deze in de Tweede Wereld Oorlog niet werd beschermd zoals andere monumenten wel beschermd werden, en hij dat dus als kunstenaar met terugwerkende kracht alsnog doet. Het roept daarmee ook de vraag op waarom de Oude Kerk toen niet beschermd werd, en wat enkele reacties op de installatie nu zeggen over de fluïditeit van ‘waarde’, die we aan erfgoed toekennen.


Dat overige functies van de Oude Kerk hiermee deels in gedrang raken, is slechts deels waar. De kerkdiensten gaan onverminderd door, er vinden nog steeds orgelconcerten plaats, maar er zijn betrokkenen die zeggen dat het met de huidige installatie ‘hun kerk’ niet meer is. Zoals zij hem kennen en het liefst ervaren. Echter zijn er andere bezoekers, die voor het eerst de kerk wél als ‘hun kerk’ zien. Of in ieder geval als plek die nu, voor het eerst, ook voor hen van waarde is.

Waarde
Wie bepaalt dus van/voor wie de Oude Kerk er moet zijn? En wat er wel/niet mag in dit historisch gebouw? Willen we de rol van het gebouw bevriezen in de tijd, en de waarde dus vooral laten samenhangen met haar verleden, of willen we van deze plek midden op de Wallen, een huis maken waar historie en science fiction, wereldse zaken en contemplatie, filosofie en kunst parallel aan het religieuze bestaan?

Dit laatste is ons streven. Als de kerk werkelijk een plek moet zijn voor de hele stad, dan moet ook de hele stad kunnen binnenkomen. Zoals Michiel van Iersel ooit zei: ‘het is ook mijn erfgoed’. Het beleid moet dan niet zijn om een homogene groep aan te spreken, maar juist diversiteit. En daarin zoeken we tevens de niche op, voor de mensen die ons niet kennen en nog geen beeld hebben bij de Oude Kerk. In het aanspreken van die groepen ontkennen we niet de oorsprong, maar bouwen we door op de schouders van de geschiedenis; met een programma dat niet louter nostalgisch terugkijkt, maar de oorsprong van de stad verder brengt in het hier en nu.

Het enige dat vaststaat, is de liefde voor de Oude Kerk. Een andere zekerheid is dat onze cultuur verandert. Wij geloven in de liefde die alle betrokkenen voor de Oude Kerk ervaren; ieder op zijn eigen manier. De waarde, en de invulling van deze waarde, is fluïde. En zoals de geschiedenis van de Oude Kerk door de eeuwen heen laat zien: altijd in beweging.

 


Delen