Over de opbouw van Poems for Earthlings

Marian Cousijn Nieuws


Afgelopen weken werd er in de Oude Kerk hard gewerkt aan de realisatie van de bijzondere installatie Poems for Earthlings van de Argentijnse kunstenaar Adrián Villar Rojas. Een installatie waarmee de kunstenaar vragen oproept over de waarde van, en onze omgang met, erfgoed. Waarom zijn bijvoorbeeld geluiden uit de geschiedenis geen erfgoed? Hoe werd de Oude Kerk beschermd in de Tweede Wereldoorlog? En wie bepaalt de waarde van erfgoed? Bezoekers die Poems for Earthlings inlopen, en zich dus laten omarmen door de installatie, zullen de kerk en de wereld daarbuiten op geheel andere wijze ervaren.

Maar hoe gaat zo’n samenwerking met kunstenaars in zijn werk? En welke experts en instanties zijn er bij betrokken? En is de angst van enkelen, over eventuele schade die het gebouw ondervindt, eigenlijk terecht?

Nieuwe kunst in de Oude Kerk
Twee à driemaal per jaar nodigt de Oude Kerk kunstenaars en componisten uit een werk te creëren dat een andere blik werpt op de 700 jaar lange geschiedenis van het gebouw. Afgelopen jaren lieten Janet Cardiff & George Bures Miller, Nicolás Jaar, Germaine Kruip,  Giorgio Andreotta Calò, Smári Róbertsson, Christian Boltanski, Sarah van Sonsbeeck, Philip Glass, Marinus Boezem, Tony Oursler en vele anderen zich inspireren door het monument en haar context. Naast de zorg die Oude Kerk draagt voor het monument en de collectie, is het werk van deze kunstenaars het erfgoed van morgen. De collectie van de Oude Kerk telt talrijke objecten en schilderijen, maar groeit daarnaast ook immaterieel; verhalen, gesprekken, herinneringen en geluid vormen de nieuwe ‘kunstobjecten’ die de collectie aanvullen.

Aan elk kunstwerk, klein of groot, gaan maanden soms zelfs jaren voorbereidingen vooraf. Juist door het bijzondere gebouw en de collectie, gaan samenwerkingen nooit over een nacht ijs. Erfgoeddeskundigen, belangenverenigingen, kerkgemeente, buurt en andere betrokkenen worden gehoord en gesprekken vinden in openheid plaats. Juist dit gesprek, over de zorg voor en het behoud van erfgoed, staat opvallend genoeg ook vaak centraal in het werk dat door kunstenaars voor de Oude Kerk worden bedacht en gemaakt.

Poems for Earthlings
Eens in de vijf jaar realiseert de Oude Kerk een interventie zo omvangrijk als de huidige installatie Poems for Earthlings; de vorige was het dak van Taturo Atzu. Er is dus veel ervaring met het zorgvuldig uitdenken en tot stand brengen van kunst van deze omvang. Voor Poems for Earthlings werden al vanaf de allereerste plannen gesprekken gevoerd met constructeurs, restauratiearchitecten, brandveiligheidsexperts en (onder leiding van een onafhankelijke gespreksleider) belanghebbenden op het gebied van erfgoed. Ook met de kerkgemeente werd al vanaf maart van gedachten gewisseld.

Naast het uitdenken van het idee van de kunstenaar zelf, maakte de constructeur (20+ jaar ervaring Oude Kerk) samen met de restauratiearchitect (30+ jaar ervaring Oude Kerk) berekeningen voor de vloerbelasting van het gebouw; een zerkenvloer die tot 2012 in los zand lag maar sinds dat jaar met stalen netten en mortel steviger is dan ooit. De berekeningen die zij maakten, werden gecontroleerd door deskundigen van Monumentenzorg. Daarnaast was uiteraard brandveiligheid een extra belangrijk speerpunt, helemaal sinds het scenario Notre Dame. De Oude Kerk sprak voordat de bouw begon met de brandweer over mogelijke risico’s, en samen werd er een strak preventieplan opgesteld. Alle materialen van de installatie zijn uitvoerig getest op brandbaarheid en de gehele installatie werd geïmpregneerd met brandwerende emulsie. Zowel brandweer, verzekeraar als ook monumentenzorg gaven goedkeuring voor de installatie.

Kerk en kunstinstituut
De Oude Kerk is naast oudste gebouw van de stad en nog altijd actieve kerk, sinds enkele jaren ook een van de jongste kunstinstituten van het land. Wat de Oude Kerk uniek maakt in ons land, en zelfs de wereld, is dat deze functies en betekenissen samen gaan onder hetzelfde dak. De Oude Kerk is een geregistreerd museum, godshuis, wordt door buurtbewoners als ‘hun’ kerk gezien, en door veel Amsterdammers omarmd als identiteit en oorsprong van de stad. Het opereren in een dergelijk krachtenveld is voor een museum een reusachtige uitdaging, we opereren immers op de huid van de maatschappij. Dit levert een zeer relevante en interessante discussie op, die altijd nieuwe inzichten oplevert.

De opdracht die de Oude Kerk anno nu aan kunstenaars en musici geeft, is overigens een eeuwenoude traditie; al in de vijftiende eeuw werden kunstenaars zoals Maarten van Heemskerck (1498-1574) en Jacob van Oostsaenen (ca. 1475-1533) gevraagd nieuw werk te creëren voor deze plek. Het grote verschil met toen is dat de reacties anno nu van andere aard zijn. Zijn wij monumenten, en in het bijzonder religieuze monumenten, dan met andere ogen gaan bekijken? Welke betekenis heeft een kerkgebouw anno nu? Interessante vragen waar de Oude Kerk op regelmatige basis open gesprekken over voert met een ieder die aan wil schuiven.

Ontmoetingen
Voor de Oude Kerk is het samenwerken met mensen sleutel tot een mooie toekomst. Voor de opbouw van het omvangrijke Poems for Earthlings werd afgelopen zomer een oproep geplaatst om vrijwilligers te werven. Er was extra menskracht nodig. Afgelopen weken werkten ruim 200 handen mee aan de realisatie van het kunstwerk. Het waren veelal buurtbewoners die zich aanmeldden. Ontmoetingen, gesprekken, het fysiek samenwerken; samen zorgen zij voor het werk dat volgens een van de vrijwilligers ‘uniek is voor zo’n plek midden in de stad’.

In een stad met 250 verschillende culturen staat de betekenis en het gebruik van cultureel erfgoed niet in steen gehouwen. Het zijn nieuwe herinneringen, gesprekken en ontmoetingen die ervoor zorgen dat ook komende generaties en nieuwe Nederlanders zich gaan bekommeren om het behoud en de veranderlijke identiteit van het oudste gebouw van deze stad.


Delen