161023_Jacqueline_Grandjean_COLLAGE

Interview: Jacqueline Grandjean

Rene Boer



Want create site? Find Free WordPress Themes and plugins.

161023_Jacqueline_Grandjean_COLLAGE
Wat was de aanleiding van het Misericordia-project, wat betekent barmhartigheid vandaag de dag, en waarom kan juist de Oude Kerk een belangrijke rol in spelen in een hedendaagse interpretatie van dit begrip? Deze en andere vragen stelt Non-fiction’s René Boer, één van de gastcuratoren van Misericordia, aan Jacqueline Grandjean, directrice van de Oude Kerk.

Wanneer ontstond voor jou de urgentie om over barmhartigheid na te denken en er mee aan de slag te gaan?

Er zijn eigenlijk twee aanleidingen, één vanuit de Oude Kerk en één persoonlijk. Verder zijn er de afgelopen tijd in de wereld allerlei momenten waarop je barmhartig zou willen zijn, maar je niet weet hoe. Het grootste dilemma in Europa is op dit moment natuurlijk de vluchtelingenstroom, wat je doet denken dat er toch voldoende ruimte zou moeten zijn voor iedereen in deze stad en in dit land. Maar het blijkt toch weerbarstiger te zijn dan het voor een individu op te lossen is.

De kerk was van oudsher de plek waar ‘caritas’ aangevraagd kon worden. Het is zelfs nog steeds zo, dat mensen aanbellen om te vragen of de kerk onderdak zou kunnen bieden, of eten of drinken. In de Tweede Wereldoorlog zijn hier ook Joodse vluchtelingen op zolder geherbergd en dit was ook de plek waar in de 15e eeuw mensen zonder een dak boven hun hoofd konden overnachten. Je kunt je daarom afvragen of de Oude Kerk die betekenis vandaag de dag nog steeds in zich draagt.

De andere reden is dat mijn moeder afgelopen zomer overleden is, precies vandaag een jaar geleden. Mijn moeder was echt de meest barmhartige persoon op deze aardbol en ik realiseerde me toen ze er niet meer was, dat ik met mijn hedendaagse zijn en individualistische bestaan helemaal niet kan voldoen aan haar concept van naastenliefde. Ze bekommerde zich zich eindeloos om oude, zieke en hulpbehoevende mensen. Ons huis was altijd een soort toevluchtsoord voor allerlei zielepoten die dan weer opgeknapt de wereld in gingen. Ik vind dat wel iets heel moois en ik zie dat het genre van mijn moeder ook een beetje aan het uitsterven is. We zijn voornamelijk heel druk met onszelf. Dit alles overwegende diende de vraag zich aan wat nu de toekomst van naastenliefde is. Zijn er nieuwe manieren en alternatieve plekken voor barmhartigheid?

Interessant wat je vertelde over de verschillende vormen van barmhartigheid die de kerk belichaamt heeft, maar is die kerk wel altijd barmhartig geweest in die 800 jaar? Zijn er ook momenten geweest waarop de deuren dicht zijn gegaan?

De barmhartige functie in de tijd dat de Oude Kerk echt uitsluitend een kerk was, was vanzelfsprekend groter dan nu. Niet alleen onze maatschappij is die barmhartigheid een beetje kwijtgeraakt, ook het kerkgebouw. Door secularisering en de transformatie naar een meer culturele bestemming, werd barmhartigheid steeds minder een dagelijkse activiteit. Wel houdt de oudekerk-gemeente, die hier elke zondag haar dienst houdt, wekelijks een barmhartige collecte.

Mochten de situatie er om vragen, zouden jullie dan de deur van de kerk open kunnen zetten voor mensen die dat nodig hebben?

We hebben wel eens met een oud-rechter, gespecialiseerd in vluchtelingen- en asielproblematiek, gesproken over wat nou de juridische wegen zijn om toch toe te laten om mensen hier tijdelijk te vestigen. Toen is gefilosofeerd over wat er zou gebeuren als we deze kerk zouden openstellen voor drie maanden. Hij zei dat het onmogelijk is wat je je dan praktisch op je hals haalt. Je moet je voorstellen dat mensen hier gewoon in principe een comfortabel leven moeten kunnen opbouwen, terwijl hier nauwelijks voorzieningen zijn. En wanneer ga je mensen dan weer vertellen dat het nu wel weer genoeg is, en dat het leven weer verder gaat voor zowel de vluchteling als de Oude Kerk en ieder weer z’n eigen weg moet gaan zoeken? Het is een vraag die we ons verplicht voelden om te stellen, maar de realiteit is dat de Oude Kerk al sinds jaar en dag in gebruik is als culturele organisatie en dat we met name vanuit die hoedanigheid kunnen kijken naar ‘naastenliefde’.

Maar dat is wel een interessante constatering dan, dat containerunits in het Westelijk Havengebied geschikter zijn voor opvang dan de kerk?

Juist die aloude betekenis als toevluchtsoord kunnen we aangrijpen om na te denken over wat de Oude Kerk in dit tijdsgewricht kan betekenen.

De Oude Kerk als culturele organisatie richt zich met name op hedendaagse kunst, waarom is dat, en niet religie of wetenschap, een interessant discours om na te denken over barmhartigheid? En waarom is het een interessant vehikel om dat idee verder te brengen?

Met veel kunstenaars voeren we diepe gesprekken over de wereld om ons heen en over de maatschappelijke problematiek waar we nu voor staan. Kunstenaars zijn regelmatig enorm politiek geëngageerd. Een kunstenaar hoeft niet persé de oplossing te bieden voor het probleem, maar kan vaak wel een scherpe reflectie bieden. Het gaat om de mentale oefening en de verbindingen die we leggen, die interessant kunnen zijn voor de kunst en onze maatschappij. Daarom vind ik Misericordia een interessante verkenning.

Is daarbij nog een plek voor religie in dat discours, of zou je dat juist buiten de deur willen houden?

Religie is op de achtergrond aanwezig, zeker als je in een gebouw als de Oude Kerk bent. We vliegen het hele onderwerp natuurlijk niet aan via religie want dat is nou eenmaal niet ons domein, maar wat ik mooi vond om te horen in de eerste reporters meeting dat die verbanden wel hier en daar gelegd werden.

Nu is er veel discussie over het idee van het ‘cultureel archief’, zoals in de slavernijdiscussie. We hebben generaties slavernij gehad en dat zit in ons cultureel archief ook al ontkennen we dat, is het argument. Zit barmhartigheid ook in ons cultureel archief?

Op z’n minst in ons cultureel geheugen. Maar hoe barmhartigheid op bredere collectieve schaal een rol in ons geheugen speelt, is een van de redenen waarom Misericordia zo’n boeiend onderzoek is. Het is goed dat de slavernijdiscussie nu openlijk wordt gevoerd. Wellicht moeten we de discussie over naastenliefde ook veel collectiever gaan voeren.

Voorbij de discussie en reflectie, wat zijn vandaag de dag relevante methoden van barmhartigheid en is barmhartigheid nog altijd wel de juiste vorm?

We zagen in het vooronderzoek dat barmhartigheid vaak een bepaalde machtsverhouding afdwingt, je bent als hulpbehoevende altijd de ontvangende partij en daarmee ‘moet’ je degene die geeft dankbaar zijn. In dat opzicht valt veel te leren van andere culturen. In de Islam is het ontvangen van naastenliefde bijvoorbeeld een recht, en het geven een plicht.

Ik vraag me dan ook vaak af, is barmhartigheid wel genoeg in deze tijd? Als je kijkt naar die vluchtelingenstromen, hoeveel barmhartigheid moet je daar tegenover stellen? Wat is het bereik nog van ‘barmhartigheid’?

Als je het op een meta-niveau ziet is het moeilijk in te schatten, maar als je op een klein niveau terugbrengt van wat kan ik of wat kunnen wij doen, of wat kunnen wij in deze buurt doen bijvoorbeeld, dan is de vraag persoonlijker te beantwoorden. In deze buurt, met een imago van criminaliteit en prostitutie, heerst een grote sociale cohesie. De saamhorigheid in deze buurt lijkt sterker dan in andere Amsterdamse wijken.

Het buurtniveau is interessant, we bevinden ons in een buurt die onder druk staat en aan het transformeren is. Ik vraag me af of barmhartigheid ook echt een tool, een mechanisme of anders een leidraad kan zijn om te opereren in zo’n buurt?

Dat is het al. We hebben in 2014 een project gedaan met kunstenaar Maria Pask, die samen met een cultureel antropoloog tot de conclusie kwam dat in het Wallengebied een enorme hoeveelheid sektes en religieuze organisaties zitten, veel meer dan elders in de stad. Toen is ze gaan praten met al die mensen om erachter te komen waarom ze hier eigenlijk zitten. De bottom-line was: hier valt wat te redden. Mensen zijn op de wallen regelmatig reddeloos verloren, of ze zijn aan de drank of de drugs, of ze werken in de prostitutie, is de universele perceptie. Hier kan je dus mensen helpen door barmhartig te zijn. De een doet dit door te spelen op z’n gitaar, en de ander gaat daadwerkelijk soep uitdelen. Er zitten hier dus allerlei religieus getinte hulporganisaties van NotForSale tot Kruispost 100.

We staan nu aan het begin van het Misericordia-project. De reporters zijn op dit moment de wereld in om in de domeinen van de samenleving waar ze mee vertrouwd zijn barmhartigheid te onderzoeken, en hoe dat als mechanisme functioneert. Heb je al bepaalde verwachtingen waar de reporters, of de kunstenaars die we vragen hun werk te vertalen, mee thuis komen?

Door de onderzoeken van de reporters ontstaat nu al een geschakeerd beeld van de complexiteit van ‘misericordia’. Als je ergens met je neus bovenop gaat zitten dan blijkt het onderwerp vaak veel ingewikkelder te zijn dan je van te voren dacht. Vorig jaar was ik op curatorenreis in Israël. Eerst heb ik getwijfeld of ik wel moest gaan. En uiteindelijk toch bedacht dat ik moest gaan want om beter een beeld te krijgen van wat daar echt gebeurt. Inderdaad bleken de concepten die ik hier in mijn hoofd had over het hele conflict in het Midden-Oosten helemaal niet te kloppen. De problematiek bleek veel complexer en ingewikkelder dan de media dat konden uitleggen. Kortom: de reporters gaan hopelijk met een veel diffuser beeld van de stand van zaken in de straat, in de stad en in de huiskamer terugkomen.

Maar tegelijkertijd heeft de kerk als instituut historisch juist kunst gebruikt om barmhartigheid te simplificeren – bij Caravaggio zitten alle zeven afgebakende vormen van barmhartigheid in één schilderij.

Veel van wat we meemaken wordt nog steeds gereduceerd tot top-tien-lijstjes, van top tien leukste restaurants, tot top tien plekken in Amsterdam of culturele uitjes. Eigenlijk is dat hetzelfde wat Mattheus deed met zijn zeven werken van Barmhartigheid, het is een soort bucketlist. Je kunt weer iets afstrepen. Als je die lijst hebt gehad ben je een goed mens. Kunst kon dat volgens de kerk kort en krachtig verbeelden, waardoor mensen er echt een gevoel bij kregen. Met Caravaggio als de meesterverteller van de zeven werken van Barmhartigheid.

Daar zit natuurlijk ook een kracht in, die zeven beelden op een rijtje. Dat spreekt enorm aan, ook bij een breed publiek. Hebben wij die taak niet om eerst te verbreden en de complexiteit van zo’n begrip neer te zetten en vervolgens weer te convergeren? Of hebben mensen zelf de kracht om dat te doen?

De discussie is waardevoller is dan een lijst. En ik hoop dat dit onderzoek verder gaat, dat dit een eerste begin is van iets wat verder vorm kan krijgen. Misschien is het juist nu de tijd om niet met zeven waarheden te komen maar met zeven zoektochten.

Did you find apk for android? You can find new Free Android Games and apps.

terug naar de blog


Delen